क) सुन्तला जातमा लाग्ने विभिन्न रोगहरु

सुन्तला जातमा प्रमुख रुपमा सुक्ष्म जीवाणुहरु जस्तै ढुसी, व्याक्टेरिया, भाइरस आदिबाट विभिन्न रोगहरु लाग्दछ । यी रोगका जिवाणुहरु हावा, पानी, माटो, वनस्पति र वहरुमा आश्रित हुन्छन । यसरी अनुकुल वातावरण र बिरुवाको कमजोर अवस्थाको परिस्थितिमा रोगहरु विकसित हुन पुग्दछ । सुन्तला जातमा लाग्ने रोगहरुको बारेमा विस्तृत जानकारी तल दिइएको छ ।

१. ग्रीनिंग रोग (Citrus greening)

यो रोग Candidatus Liberobacter asiaticus, C. Liberobacter africanus र C. Liberobacter

americanus नामक व्याक्टेरियाले गर्दा लाग्दछ । यो रोग सुन्तला ह्रासको प्रमुख कारक हो। यो रोगलाई विभिन्न देशमा विभिन्न नामले चिनिन्छ । चीनमा यसलाई होंग-लोंग-बिन, इन्डोनेसियामा नसा नाश हुने, ताइवानमा लिकुविन, फिलिपिन्समा पातमा टाटेपाटे हुने र भारतमा बोट हास हुने रोगको नामले चिनिन्छ । यो रोगको जीवाणु सिट्रस सिल्ला नामक कीराले एक रोगी बोटबाट रस चुसी अर्को स्वस्थ बोटमा गई रस चुस्दा रोगी बोटबाट स्वस्थ बोटमा सर्दछ । हाल सम्म यस रोगको उपचार पत्ता नलागेको र अनुसन्धान जारी रहेकोले बोट वा बगैंचामा यो रोग देखा पर्न नदिन विभिन्न उपायहरु अपनाउनु नै उत्तम हुन्छ ।

नेपालमा यो रोग पहिलो पटक वि.सं. २०२४ सालमा पोखरामा रेकर्ड गरिएको थियो । भारत देखि भित्रिएको सुन्तलाको बिरुवाबाट यो रोग आएको भन्ने छ र त्यस पछि देशका विभिन्न स्थानहरुमा यो रोग फैलिएको हो । हाल आएर यो रोग पश्चिमान्चल क्षेत्रमा व्यापक रुपमा देखिएको छ भने पूर्वमा इलाम, धनकुटा, पाँचथर र सिन्धुलीमा पनि देखिएको छ ।

लक्षण

रोग लागेका बोटहरुबाट अत्यधिक रुपमा पातहरु झर्ने, बेमौसममा नयाँ पालुवा आउने तथा फूल फुल्ने, र संक्रमण धेरै भएमा हाँगाहरुको टुप्पोदेखि मर्दै जान्छ र अन्तमा पुरै बोट मर्न थाल्छ । त्यस्तै रोगी बोटको जरा कमजोर हुने, सहायक जराहरु कम हुने, नयाँ जराको विकास रोकिने र

जराहरु कुहिन थाल्छ ।

सामान्यतया पातमा दुई प्रकारको लक्षणहरु देखिन सकिन्छः १. रोग लागेका बोटको सामान्य पात तथा पातको नशाहरु पहेलिने हुन्छ तर कहिलेकाही पातहरुको हरियो पृष्ठभुमिमा हरियो र पहेंलो

टाटाहरु देखिने गर्छ २. रोगी बोटको पातहरु सानो हुने, ठाडो रहने, पातको नशाहरु हरियो रहने तर अरु भागहरु पहेंलिने हुन्छ जुन लक्षण सुक्ष्म खाद्यतत्वहरु जस्तै आइरन र जिंकको कमी भएको पातसँग मेल खान्छ जसले गर्दा रोग वा खाद्यतत्वको कमीले गर्दा भएको यकिन गर्न गाह्रो हुन्छ । रोगी पातहरुको प्रयोगशालामा जाँच गर्दा पोटासियमको मात्र धेरै भएको पाइन्छ भने क्याल्सियम, म्याग्नेसियम र जिंकको मात्रा कम भएको पाइन्छ ।

रोगी बोटको फलहरु सानो आकारको हुने, अमिलो र तितो हुने (अम्लीय पना बढ्ने र गुलियो घट्‌ने कारणले गर्दा हुन सक्ने), फल काटेर हेर्दा फलको गुदी भागदेखि समान नभई एक भाग ठुलो र अर्को पट्टिको भाग सानो हुने हुन्छ । फलहरु नपाक्दै झर्ने र बोटमा बाँकि राम्रोसँग सुन्तलाको रंग विकास नहुने, छाँया परेको भाग हरियो नै रहने गर्दछ । फलका स्वस्थ नभई खैरो रंगको स-साना चाउरी परेको र बतासे हुन्छ ।

रोग सर्ने अवस्थाहरु

क. कीराको माध्यम सिट्रस सिल्ला नामक कीराले यस रोगको जीवाणु सार्ने गर्छ ।

ख. रोगी माउ बोटबाट सायन प्रयोग गरि कलमी गरिएमा त्यस्ता कलमी बिरुवाले रोग एक ठाउँ देखि अकों ठाउँमा सार्ने ।

ग्रीनिंग रोग पत्ता लगाउने तरिका

तीन तरिकाबाट बोटमा ग्रीनिंग रोग लागेको पत्ता लगाउन सकिन्छ ।

क. बोट/बगैंचामा रोगको लक्षण हेरेर बोटमा माथि भनिएका रोगको लक्षण देखिएको छ/छैन हेर्ने ।

ख. स्क्राच टेस्ट यो निकै सरल, सहज, छिट्टो र उपयोगी तरिका हो। यस तरिकाबाट २-३ मिनेटमा बोटमा ग्रीनिंग रोग लागेको नलागेको पत्ता लगाउन सकिन्छ । यस तरिका बाट परिक्षण गर्दा ८०-९०% सम्म सहि नतिजा दिन्छ र फल स्वरूप प्रयोगशालामा गरिने पि.सी.आर. तरिकाको लागि लागत कम हुन जान्छ ।

व्यवस्थापन

१. १२०० मिटर उचाई भन्दा माथि अवस्थित नर्सरीमा जाली घर भित्र उत्पादित स्वस्थ बिरुवा लगाउने।

२. रोग ग्रस्त स्थानबाट संक्रमित बिरुवा तथा माउ बोटको ओसारपसार र विक्रि वितरणमा रोक लगाउने ।

३. रोगी बिरुवा देखिने वित्तिकै बोटलाई तुरुन्त हटाउने ।

४. सिट्रस सिल्ला कीराको रोकथाम गर्ने डाइमेथोएट ०.०५% अथवा ०.०२% क्लोरोपाइरीफोस अथवा इमिडाक्लोरोपिड

५. सुन्तला बगैचा भित्र अम्बाको बोटहरु लगाई सिट्रस सिल्ला कीरा भगाउने

६. मित्र जीवहरुको संख्या बढाउने।

७. वैकल्पिकहोस्ट हरु जस्तै कामिनी, कडीपता आदि हटाउने

२. खटिरे रोग (Citrus canker)

यो रोग Xanthomonas axonopodis pv citri नामक व्याक्टेरियाले गर्दा लाग्छ। यो रोग प्रायगरि कागतीमा लाग्ने भए तापनि सुन्तलामा पनि देखिने गरेको पाईन्छ । वर्षाको मौसममा यो रोग बढी देखिने गरिएको छ । यो रोग पातमा सुरुंग बनाउने कीराले (Leaf miner) नामक कीराले सार्दैन तर कीराले अत्यधिक आक्रमण गरेमा रोगको जीवाणुको संख्या अत्यन्तै बढ्न गई रोग व्यवस्थापन गर्न गाहो हुन जान्छ ।

लक्षण

रोगको लक्षण देखिँदा सुरुमा पातको तल्लो पत्रमा हल्का उठेको, सानो पानीले भिजेको जस्तो थोप्ला देखिन्छ । पछि गएर ती खटिरा खैरो-कालो रंगको खटिरामा परिणत हुन्छ । यस्ता खटिराको विचको भाग उठेको र खस्रो हुन्छ । यस्ता खटिराहरुको बाहिरपट्टिबाट पहेलो गोलाकार धब्बाले घेरिएको हुन्छ । यस्ता खटिराहरु पातको दुबै भागमा देखिन सकिन्छ । यस्ता खटिराहरु पातमा १-९ मि.मि. र फल तथा हाँगाहरुमा १ से.मि. सम्मको व्यास हुन्छ । पातमा यस्ता खटिरा वा घाउहरू पछि गएर झर्न सक्छ र विचमा प्वाल पर्न जान्छ जसलाई अंग्रेजीमा "सट होल" भनिन्छ। हाँगाहरुमा पनि पातमा देखिने जस्तै खटिरा देखिन्छ। यदि संक्रमण निकै धेरै भएमा यस्ता खटिराहरु एक आपसमा जोडिन पुग्छन र पुरै हाँगालाई सुकाई मार्न सक्छ । फलमा पनि रोगको लक्षण पात र हाँगामा जस्तै देखिने लक्षण देखा पर्छ र फलको गुणस्तर घटाउँछ । रोगको संक्रमण धेरै भएमा फल पाक्न अगाडी नै झर्न थाल्छ र उत्पादनमा कमी आउँछ । यो रोगको लक्षण जमीन सतह भन्दा माथि बोटको सबै भागहरुमा देखिने गर्छ ।

व्यवस्थापनः

१. नयाँ बगैचा स्थापना गर्दा रोग मुक्त बिरुवा लगाउने ।

२. नर्सरीमा स्वस्थ विरुवा उत्पादन गर्ने ।

३. रोग लागेका हाँगा, पातहरु हटाई जलाइदिने ।

४. रोग लागेका बोट-बिरुवा एक ठाउँ देखि अर्को ठाउँमा ओसार पसार नगर्ने।

५. ३-४ पटक कपर अक्सिक्लोराइड (०.३%) र स्ट्रेप्टोसाइक्लिन (१०० पि.पि.एम.) मिसाएर छर्ने ।

६. पातमा सुरुंग खन्ने कीरा (leaf miner) ले संक्रमित बोटमा यो रोग बढी देखिने हुन्नाले कीराको रोकथाम गर्न मेटासिस्टक वा डाइमेथोएट १ मी.लि. प्रति लिटर पानीमा मिसाएर छर्ने ।