बंगुरमा पोषण व्यवस्थापन

दूध खुवाइरहेको बंगुरलाई दाना तथा केही मात्रामा नरम कोशेघा“स मात्रै दिन उपयुक्त हुन्छ भने अन्य मासुको लागि पालिने, थारा बंगुर तथा हुर्कौला पाठापाठीहरु र बाली लागेका बंगुरहरुको हकमा दानाको साथमा हाम्रो गाउ“ठाउ“मा उपलब्ध खेर जाने वा सुलभ मुल्यमा उपलब्ध अन्य पौष्टिक पदार्थ समेत दिएर लागत कम गर्नु फाइदाजनक हुन्छ । बंगुरले बनस्पति तथा मासुजन्य गरी दुबै खालका आहाराहरु खाने भएकोलेयसको लागि धेरै खालका आहाराहरुको व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । बंगुरलाई होटलको उब्रेको खाना, तरकारी केलाउदा निस्केको या फलफुलको बोक्राहरु, जंगली वा घरेलुकेराको बोटहरु, जंगली वा घरेलु कर्कलो, तरुल आदिको बोटहरु, लौका, फर्सी, खरबुजा, तरबुजा, मेवा, सक्खरखण्ड, सागहरु, बन्दा, जलकुम्भी, विभिन्न नरम घा“सहरु, रक्सी पार्दा निस्केको जा“ड वा छोक्राहरु, चिउराको ढुटो आदि पनि मिसाएर पकाएर खुवाउन सकिन्छ जसले गर्दा दानाको मात्रा घटाएर बंगुरको मासुको उत्पादन लागत घटाउन सकिन्छ । वास्तवमा यी पदार्थ खुवाउदा पदार्थको पौष्टिकता हेरी यस पुस्तकमा तोकिएको दानाको परिमाणमा सामान्यतः आधा मात्रै दाना दिई बा“की आधा भाग यी पदार्थले प्रतिस्थापन गर्न सकिन्छ । होटलको उभ्रेको दाना पनि दुई–तीन दिनको एकैपटक ल्याउने नभई दैनिक रुपमा संकलन गरिएको हुनुपर्छ । यसै गरी त्यस प्रकारको तरकारी, फलफुल आदि केलाएर निस्केको चीज वा घा“स खुवाउदा त्यो सफा, ताजा र सकभर पकाइएको हुनुपर्छ र निरोगी पनि हुनुपर्छ । रेष्टुरेण्टबाट उभ्रेर ल्याएकोमासुको परिकारलाई त अनिवार्य रुपमा पकाएर खुवाउनु पर्छ र यो ध्यानमा राखिनु पर्छ कि त्यस्ता पदार्थ खुवाउदा नुनको मात्रा बढी नहोस्भनेर निकै सचेत हुनुपर्छ । बंगुर नुनप्रति बढी संवेदनशील हुन्छ र यसको विष पनि अरु पशुको तुलनामा बंगुरलाई बढी लाग्ने सम्भावना हुन्छ । यसै गरी बंगुरलाई सिनो खान दिनु हुदैन र मासु पसलबाट प्राप्त हुने आन्द्राभु“डी पनि राम्ररी पकाएर मात्र खुवाउनुपर्छ । बासी, कुहिएको र गन्ध आएको मासुजन्य पदार्थ पकाएर पनि दिनु हुदैन ।

हुन त बंगुर एक नउग्राउने खालको पशु भएकोले यसले गाईबस्तु वा भेडाबाख्राको जस्तो घा“सपराल पचाउने क्षमता त राख्दैन तै पनि यसको ठूलो आन्द्रा अन्य पशूहरुको भन्दा तुलनात्मक रुपमा ठूलो हुने र त्यसमा रेशालाई टुक्र्याउने खालका किटाणुहरु पनि उल्लेख्य संख्यामा हुने भएकोले नरम खालको र पोषिलो घा“सलाई यसको आहारामा २० प्रतिशतसम्म मिसाउन सकिन्छ । जसले यसको दानाको खपत कम गर्ने, आर्थिक रुपमा सस्तो तथा बंगुरलाई वृद्धि तथा विकासको लागि चाहिने खनिज तथा भिटामीनको समेत आपूर्ति गर्दछ । यसको साथै बंगुरको वृद्धि तथा विकास अन्य पशुहरुको तुलनामा चा“डै हुने भएकोले यसमा कुनै किसिमको कमी वा विकृति नआओस्भनेर बंगुरलाई सन्तुलित आहाराको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।

आहाराकोव्यवस्थापन गर्दा बंगुर वा अन्य कुनै पनि पशुपन्छीहरुको शारीरिक अवस्थाले मागे अनुरुप शक्तिबर्धक, प्रोटिन, चिल्लो पदार्थ, खनिज तथा भिटामीन सबै किसिमका पोषण तत्वहरु उपलब्ध भएको आहारालाई नै सन्तुलित आहारा भनिन्छ । सन्तुलित आहारामा निहित ६ प्रकारका पौष्टिक तत्वहरुले बंगुरको पोषण पुरा गर्दछन्। जो निम्न अनुसार छन्ः
१) कार्बोहाइड्रेट्स
२) प्रोटिन
३) चिल्लो पदार्थ
४) भिटामीन
५) खनिज पदार्थ
६) पानी
कुनै खास खनिज तथा भिटामीनका साथै प्रोटिन र कार्बोहाइड्रेट्स जस्ता तत्वहरुको कमीले बंगुरमा देखा पर्ने समस्या वा लक्षणहरुको बारेमा तलको तालिकामा उल्लेख गरिएको छ भने मोटामोटी चर्चा तलका अनुच्छेदहरुमा पाइनेछ ।

कार्बोहाइड्रेट्स

कार्बोहाइड्रेट्सका कामहरु धेरै नै रहेका भएपनि यो शक्ति प्रदान गर्ने प्रमुख श्रोत हो र यसले बंगुरको तौल बढाउन पनि मुख्य भूमिका खेल्छ । बंगुरहरुले शक्ति खासगरी पाच्य कार्बोहाइड्रेट्स जस्तै: स्टार्च, सुक्रोज, माल्टोज, ग्लुकोज र ग्यालाक्टोजको माध्यमबाट शरीरलाई आवश्यक मात्रामा चाहिने कार्बोहाइड्रेट्स प्राप्त गर्दछन्। कार्बोहाइड्रेट्सका प्रमुख श्रोतहरुमा स्टार्चलाईशक्तिको भण्डार भन्ने गरिन्छ । यो ९० प्रतिशतभन्दा बढी पाच्य हुन्छ । मकैमा स्टार्च भनेको बाहिरी बोक्राभित्रको सबै भागलाई जनाउछ । बंगुरको दानामा प्रयोग गरिने मुख्य कार्बोहाइड्रेट्सयुक्त कच्चा पदार्थहरुको विवरण यस प्रकार रहेकोछ ।

क) मकै
मकै शक्ति/उर्जाको सबैभन्दा राम्रो श्रोत हो । मकै ३ प्रकारका हुन्छन्ः पहेंलो, रातो र सेतो सबै थरीका मकैहरुलाई दाना बनाउन राम्रो मानिएता पनि पहेंलो र रातो मकैमा भिटामीन ए को प्रिकरसर क्यारोटिन बढी मात्रामा पाइन्छ । मकैमा मेटावोलाइजेवल इनर्जी ३३०० देखि ३७०० किलो क्यालोरी, कोरा प्रोटिन ९ प्रतिशत, कोरा रेशा ३ प्रतिशत र चिल्लो पदार्थ ३.९ प्रतिशत पाइन्छ । भरखरै पिसाएको मकै दानामा मिसाउदा दानाको गुणस्तर राम्रो भई यसको पोषण पनि बढी हुन्छ । हिजोआज बढी लाइसिन हाईलाइसिन मेजयुक्त मकैका जातहरु पनि पाइन्छ । जसमा अरु सामान्य मकैभन्दा दुई गणा बढी लाइसिन पाइन्छ । हाल भारतमा खेती गरिएका बढी लाइसुनयुक्त मकैहरुमा रत्ना, शक्ति, प्रोटिन आदि हुन्। यदि दानामा पर्यापत मात्रामा मिथियोनिन मिसावट भएको छ भने बढी लाइसिनयुक्त मकै हरुले अन्य मकैको तुलनामा असाध्यै राम्रो प्रतिफल दिन्छ । दानामा मकैलाई ६० प्रतिशतसम्म मिसाउन सकिन्छ ।

ख) चामलको ढुटो (राइस पोलिस)
यो पनि एउटा गुणस्तरिय कच्चा पदार्थ हो । जसलाई बंगुरको दाना बनाउन प्रयोग गरिन्छ । यसमा तेलको मात्रा बढी पाइन्छ । खासगरीकन नियासिन र राइवोफ्लावीन बढी मात्रामा पाइन्छ । यसलाई दानामा ३० प्रतिशतसम्म मिसावट गर्न सकिन्छ । यसमा मेटावोलाइजेवल इनर्जी २९०० किलो क्यालोरी प्रति के.जी., क्रुड प्रोटिन १२%, लाइसिन ०.४%, मिथियोनिन ०.३% र क्रुड फाइबर ८% पाइन्छ ।

ग) तेल निकालेको चामलको ढुटो (DOC)
यसमा मेटावोलाइजेवल इनर्जी २२०० किलो क्यालोरी/के.जी./क्रुड प्रोटिन १४%, लाईसिन ०.४% र मिथियोनिन ०.४४ प्रतिशत, क्रुड फाइबर १३.६∞ हुन्छ । यसलाई दानामा ३०% सम्म मिसाउन सकिन्छ ।

घ) गहु“
गहु“मा मेटावोलाइजेवल इनर्जी ३१०० किलो क्यालोरी÷के.जी., क्रुड प्रोटिन ११.३ प्रतिशत, क्रुड फाइबर ३%, लाइसिन ०.५%, र मिथियोनिन ०.२ प्रतिशत पाइन्छ । दाना बनाउदा गहु“लाई ५० प्रतिशतसम्म लिन सकिन्छ ।

ङ) गहु“को चोकर
चोकर पिसाएको गहु“को उप–उपज हो । यसलाई दानामा २० प्रतिशत सम्म मिसाउन सकिन्छ । यसमा मेटावोलाइजेवल इनर्जी १५०० किलो क्यालोरी/के.जी., मात्र हुन्छ । क्रुड प्रोटिन १४.७5%, क्रुड फाइबर १२%, लाइसिन ०.५% र मिथियोनिन ०.१६ प्रतिशतमात्र पाइन्छ ।

च) खुदो वा मोलासिस
खुदो अथवा मोलासिस चिनी मिलको उप–उपज हो । यो गुलियो हुन्छ र गुलियोकोकारणले झिंगाले दुख दिन्छ । यसमा प्रोटिन धेरै कम मात्रामा पाइन्छ । यसमा पोटासियम बढी मात्रामा पाइने भएकोले (३.५%) डाइ¥यूटिक (Direutic) को भूमिका निर्वाह गर्ने भएकोले बंगुरको पिसाब खुलाउन पनि मद्दत गर्दछ । यसलाई दानामा ३% सम्म मिसाउन सकिन्छ । यसमा मेटोवोलाइजेवल इनर्जी २००० किलोक्यालोरी/के.जी., क्रुड प्रोटिन २.५% मात्र पाइन्छ ।

प्रोटिन
बंगुरको शारीरिक वृद्धि तथा विकासको लागि प्रोटिनको अति नै आवश्यकता पर्दछ । प्रोटिन विभिन्न २० वटा स्टाण्डर्ड र अन्य केही अमिनो एसिडहरु मिलेर बनेको हुन्छ । बैज्ञानिकहरुको भनाइ अनुसार प्रोटिनबिना जीवन सम्भव छैन । एमिनोएसिडहरुमा कार्बन, अक्सिजन, नाइट्रोजन र हाइड्रोजन जस्ता रसायनहरु संयुक्त रुपमा रहेका हुन्छन् । प्रोटिनका प्रमुख तत्व भनेको नाइट्रोजन हो । प्रोटिनमा १६ प्रतिशत नाइट्रोजन हुन्छ । पाचन प्रक्रियामा प्रोटिनहरु विभिन्न एमिनोएसिडहरुमा बदलिन्छन् । यीनलाई पाचन पद्दतीद्वारा शरीरमा सोसेर शरीरको विििभन्न भागमा पु¥याउने काम रक्तनलीहरुलेगर्दछन्।

एमिनोएसिड

एमिनो एसिडले प्रोटिन निर्माणको लागि ईटाको भूमिका निर्वाह गर्दछन्र यीनैएमिनोएसिडहरुले शारीरिक वृद्धिको लागि विभिन्न कार्यहरु गर्दछन् । प्रोटिन विभिन्न खालका एमिनो एसिडहरु मिलेर बनेका हुन्छन्र यी मध्य कतिपय एमिनो एसिडहरु दाना बनाउने कच्चा पदार्थहरुमा थोरै मात्रामा पाइन्छन्। त्यसैले लाइसिन, मिथियोनाइन, ट्रिप्टोफेन जस्ता एमिनोएसिडहरु पनि दाना बनाउने क्रममा आवश्यक मात्रामा पुगेनपुगेको विचार पु¥याउनुपर्छ ।

प्रोटिनका श्रोतहरु
प्रोटिन बनस्पति तथा जन्तुहरुबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ ः
क) बनस्पति श्रोत ः धान, गहु“, मकै, दलहन, पीना, भटमास तथा अन्य गेडागुडीहरु, कोशेघा“सहरु आदि ।
ख) जन्तु श्रोत ः माछा, मासु, अण्डा, दूध, मीटमील, ब्लड मील, पिदर मील, वोन कम मीट मील आदि ।
उमेर र अवस्था अनुसार बंगुरको दानामा २०∞ देखि १३∞ को बीचमा प्रोटिन हुनुजरुरी हुन्छ । बंगुरको दाना बनाउदा बनस्पति तथा जन्तु जगतका श्रोतबाट प्रोटिनका आपूर्ति गर्न सकिन्छ । दानामा ५∞ माछाको धूलो मिसाउन सकिन्छ । तर हिजोआज सकेसम्म बानस्पतिक श्रोतको प्रोटिनलाई प्राथमिकताका साथ प्रयोगमा ल्याइएको छ । जन्तु जगतको प्रोटिनको श्रोत मिश्रण गर्दा महंगो हुनुका साथै दानाको भण्डारण लामोसमयसम्म राख्न नसकिने र अफ्लाटक्सीनको पनि समस्या देखा पर्दछ । फलस्वरुप दानाको गुणस्तर न्यून हुनका साथै त्यस्तो प्रकारको दाना खुवाउदा कुखुराहरु रोगी हुने, उत्पादन घट्ने जस्ता समस्याहरु झेल्नुपर्ने हुन्छ । सामान्यतः बदामको पीना ४५ प्रतिशत, भटमासको पीनामा ४५ प्रतिशत, तीलको पीना ३६ प्रतिशत, सूर्यमुखी फुलको पीना ३५ प्रतिशत, आलसको पीना ३५ प्रतिशत, कपासको बीउको पीना ३५ प्रतिशत, तोरीको पीना ३५ प्रतिशत जति प्रोटिनको मात्रा हुने गर्छ । दानामा प्रयोग गरिने जन्तुजन्य श्रोतहरुमा फीस मिल, मिटमील, मीटकम बोन मील, ब्लड मील २, पोल्ट्री बाईप्रोडक्ट मील, रेशमकीराको प्यूपाको धुलो, फेदर मील, स्कीम मिल्क पाउडर, कोशे घा“सको पातको धूलोआदिलाई प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

चिल्लो पदार्थ
चिल्लो पदार्थ दाना बनाउनको लागि अति महत्वपूर्ण पोषण तत्व हो किनभने यसमा शक्ति बढी हुने र चिल्लो पदार्थमा घुलनशील भिटामीनहरु शरीरले सोसेर लिन चिल्लोपदार्थको आवश्यकता पर्दछ । यसले छाला र मासुको बीचमा रही इन्सुलेटि¨को काम गर्दछ । शरीरमा बढी भएको कार्बोहाइडेटस फ्याटमा परिणत भएर जम्मा भई बस्छ । चिल्लो पदार्थ दुई रुपमा पाइन्छ । ठोस रुपमा रहने र तरल रुपमा रहने चिल्लो पदार्थ । चिल्लो पदार्थ मा स्टार्चको तुलनामा २.२५∞ बढी शक्ति पाइन्छ । चिल्लो पदार्थकोश्रोतको रुपमा जनावरको प्रशोधित बोसो तथा तेलहरु प्रयोग गर्ने गरिन्छ । तर बंगुरको दानामा ७ प्रतिशतभन्दा बढी चिल्लो पदार्थ उपयुक्त नहुने भएकोले बंगुरको लागि आवश्यक इनर्जी पु¥याउनको लागि कार्बोहाइड्रेट्समा नै जोड दिइन्छ ।

भिटामीन
भिटामीनहरु अर्गानिक पदार्थहरु हुन । जो बंगुरको शारीरिक वृद्धिको लागि अत्यन्त आवश्यक पर्दछ । अन्न तथा जनावरजन्य खाद्य पदार्थमा भन्दा तुलनात्मक रुपमा भिटामीनहरु तजा हरियो घा“सपात तथा यिष्टमा धेरै परिमाणमा उपलब्ध हुन्छ । केही मात्रामा घा“स पनि खुवाइने बंगुरहरुले हरिययो घा“सपातबाट कतिपय भिटामीनहरु आफ्नो आवश्यकता अनुसार पुरा गर्दछन् ।

भिटामीनहरु २ किसिमका हुन्छन् । एकथरी भिटामीन चिल्लो पदार्थमा घुल्न सक्ने ( फ्याट सोलुबल) हुन्छन्भने अर्को थरी पानीमा घुल्न सक्ने (वाटर सोलुबल) हुन्छन्। चिल्ला पदार्थमा घुल्ने भिटामीनहरुमा भिटामीन ए., डि. ई. र के. हुन्भने पानीमा घुलनशील भिटामीनहरुमा भिटामीन बि–कम्प्लेक्स र सी (एस्कर्बिकएसिड) भिटामीन बी कम्प्लेक्सभित्र पर्ने भिटामीनहरुमा थायमीन (बी १, राइवोल्फावीन, (बी२), निकोटेनिक एसिड, पाइरोडक्सिन (बी ६) पेण्टोथेनिक एसिड, वायोटिन, फोलिक एसिड, कोलिन, साइनोकोवाल्मीन (बि १२), आदि हुन्। माथि उल्लेखित भिटामीनहरु कुखुराको पोषणकोहिसाबले महत्वपूर्ण हुन्छन्तर यीनीहरु मध्य केही भिटामीनहरुमात्र कुखुराको लागि अति नै आवश्यक हुन्छ । सामानन्यतयाः कुखुराको दाना बनाउनको लागि प्रयोग गरिनेकच्चा पदार्थहरुमा थोरै परिमाणमा भए पनि यी भिटामीनहरु पाइने हु“दा कुखुरामा पूर्णरुपले भिटामीनको कमी नहुन सक्छ । कतिपय भिटामीनको कमी हुदा बंगुरले स्पष्ट लक्षणहरु देखाउछन्भने कतिपयको कमी हुदा देखाउदैन । तसर्थ भिटामीनहरुका कमीबाट देखिने लक्षणहरु स्पष्ट नदेखिएता पनि भिटामीनको कमी भइरहेको हुनसक्छ । यस्तो भएको खण्डमा भिटामीनलाई दाना वा पानीमा मिसाइ खान दिई समस्या समाधान गर्न सकिन्छ ।