नेपालमा पालिने जातहरु

१) मालार्ड हाँस (Anas platyrhychos) : संसारभर पाईने जंगली प्रजातीको यो हाँसले नेपालमा पनि घरपालुवा हाँसको रुपमा पहिचान वनाईसकेको छ । हाल सबै समुदायका मानिसहरुले पाल्दै आईरहेको भएपनि खासगरी नेवार समुदायमा यो परम्परागत रुपमा नै पालिंदै आई राखीएको छ । यो हाँसको पोथीको रंग खैरो छिर्केमिर्के खालको (हेर्नुस् तस्वीर) हुन्छ भने भालेको रंगचाँही चम्कीलो खालको र टाउको हरियो रंगको तथा अन्य भाग चम्कीलो ग्रे तथा कालो रंगको हुन्छ । पानी वा छिपछिपे जमीनमा वस्न मन पराउने, पानीमा हुने घाँस वा उम्रने झार वा अन्य किराफट्यांग्रा, माछा आदी धेरै प्रकारका आहारा खान मनपराउने यो हाँस धेरैजसो घरपालुवा हाँसहरुको पुर्खा मानिन्छ । यि हाँसहरुले १०,१२ गोटा अण्डा लिएर वसन्त ऋतुतिर ओथारो वस्ने गर्छन् र २७ देखी २८ दिनमा ति अण्डाहरुवाट चल्ला निस्कन्छन् । यसरी निस्केका चल्लाहरु ५०। ६० दिनको उमेरमा उड्न शुरु गर्छन् । यो हाँस शहरी इलाकामा पनि सजिलै घुलमिल हुन सक्ने र अन्य प्रजातीका वाटरफलसँग पनि क्रस गर्ने भएकोले यसलाई कतिपय देशको जैविक विविधतामा जेनेटीक पोल्युसन फैलाएको पनि आरोप लगाइएको छ । यस्को पोथी हाँसको तौल १.५ केजि जति मात्रै हुन्छ । यस्को औसत आयु ५ देखी १० वर्षको हुन्छ ।

२) ह्वाइट पेकिंग (M-Anas platyrhynchos domestica or Anas peking): मालार्डवाटै चिनमा विकास गरीएको अण्डा तथा मासु दुवैको लागि प्रसिद्ध यो हाँसवाट चिनमा त्याँहाको निकै लोकप्रिय मानीने पेकिंग डक नामक स्वादीष्ट मासुको परिकार नै वनाइन्छ । यसको तौल ६० दिनमा ३ केजी सम्म हुने गरेको छ भने विदेशमा ६०।७० दिनमा औसत ३.५ देखी अधिकतम भालेको तौल ४।५ केजिसम्मको हुने गर्छ । कुखुराको जस्तै गरी यसको अण्डालाई पनि ३७.५ डिग्रीको तापक्रममा ह्याचरीवाट निकाल्न सकिन्छ । तर यस्को लागि पनि औसतमा २८ दिनको ओथारो अवधी आवश्यक पर्छ। यदी केही अण्डा पारेर ओथारो वसेन भने वा वस्न दिइएन भने एक वर्षमा यो हाँसले लगभग १८० अण्डा पार्ने गर्छ । हुन त अन्य हाँसको तुलनामा यसले कमैमात्र ओथारो वस्न खोज्छ । यसको औसत आयु १० देखी १२ वर्षको हुन्छ । यो हाँसको अरु हाँसहरु भन्दा पनि मानिससँगै घुलमिल हुन खोज्ने अनौठो स्वभाव हुन्छ र मानिससँगै वस्न रमाउने हुन्छ । आजकल पेकिंग हाँसलाई पनि ब्रोइलर कुखुरालाई जस्तै ४२ दिनको अवधीमा २ देखी २.५ केजिको वनाई विक्रि गर्ने चलन छ

३) ईन्डीयन रनरः (Anas domestichos): हेर्दा हाँसभन्दा पनि पेन्गुइन चराजस्ता देखीने अण्डाको लागि प्रसिद्ध यि हाँसहरु अरु हाँसजस्तो उड्ने गर्दैनन् र धापिलो जमीनमा दौडेर नै आहाराको खोजी गर्ने गर्दछन् । हुन त अरु हाँस जस्तै यि हाँसहरु पनि मालार्ड हाँसवाटै विकास गरीएका हुन् । वर्षको औसतमा २०० देखी २५० सम्म अण्डा दिने यि पोथी हाँसहरु १.५ देखी २ केजि तौलसम्मका हुन्छन् भने भालेको तौलपनि अधिकतम २.३ केजिसम्म मात्रै हुने गर्छ । यि हाँसका पोथीहरु अलि वढी कराउँछन् भने भालेहरु शान्त हुन्छन् । यि हाँसहरु खाकी क्याम्पवेल जस्ता प्रसिद्ध हाँसहरुको विकास गर्नमा पनि प्रयोग गरीएका थिए। यि हाँसहरुले पानी मनपराउँछन् र ताजा पानीमा आफ्नो आँखा र शरीर डुवाउन पाउने व्यवस्था मिलाउन सकेमा राम्रो हुन्छ । यि हाँसहरुले २० हप्ता नाघेपछि फूल पार्न शुरु गर्छन् ।

४) खाकी क्याम्पवेल (Anas domestichos): भारतवाट मगाएर किसानहरुले यो हाँस पालेको पाइन्छ । यो हाँस अण्डा उत्पादनको लागि संसारभर नै प्रसिद्ध रहेको छ । ईन्डीयन रनरलाई रोउन लगायतका हाँससँग क्रस गराई विकास गरीएको यस जातीलाई शुरुमा इंग्ल्याण्ड की रानी क्याम्पवेलले विकास गरेको हुनाले यस्को नाम नै खाकी क्याम्पवेल रहन गएको हो । यस्ले भने जस्तो वातावरण भएमा एक वर्षमा ३०० गोटासम्म अण्डा सहजै दिन सक्छ । यो हाँसले पनि २८ दिनमा नै चल्ला काढ्ने गर्दछ । यि हाँसहरुले १७, १८ हप्ताको उमेरदेखी अण्डा दिन शुरु गरी २।३ वर्षसम्म लगातार अण्डा दिइरहन्छन् । यसको औसत तौल भालेको हकमा २ केजि र पोथीको तौल १.५ केजि हुन्छ । छनौट गरीएका खाकी क्याम्पवेल हाँसले हाईलाइन र लोम्यान जस्ता विश्वप्रसिद्ध लेयर कुखुराले भन्दा पनि वढी अण्डा दिन सक्छन् ।

५) मस्कोभी (Cairina moschata): मासुको लागि प्रसिद्ध यि हाँसहरु दछीण अमेरीकामा विकास भएका हुन् । आँखाको वरीपरि धेरै राता छाला खुम्चीएका वा चाउरीजस्ता स्पटहरु हुनु यो हाँसको परिचायक हो। यसको भालेको तौल ५ केजिसम्म र पोथीको तौल औसतमा ३.५ देखी ४ केजिसम्म हुने गर्छ भने औसतमा एकवर्षमा ८० देखी १०० अण्डा दिने गर्छन् । यिनीहरुको सीउरपनि रातो रंगको हुन्छ र यिनीहरुको ओथारो वस्ने स्वभाव हुँदैन । यि हाँसहरुले अरु हाँसको जस्तो हल्लाखल्ला गर्दैनन् ।

६) अन्यः हंगकंग क्रस, एलिसवरी (मासुको लागि), रोउन (मासुको लागि), जेन्डींग, स्थानीय जातहरु आदी ।