पहाडी क्षेत्रको लागि उपयुक्त मकै मन...

परिचय

क्षेत्रीय कृषि अनुसन्धान केन्द्र, लुम्लेले मनकामना-६ मकैको जात पहाडको लागि विकास गरी विक्रम सम्वत २०६६ मा उन्मोचन गरेको हो। यो पुष्ट दाना भएको पहेंलो मकै हो। यो जात १३ वट इनब्रिड लाइनको आपसमा क्रस गराएर तयार पारिएको कम्पोजीट मकै हो ।

सिफारिस क्षेत्र

यो जात नेपालको मध्य पहाड (कर्णाली नदीदेखि पूर्वमा पर्ने सम्पूणर् पहाडी भाग) का लागि सिफारिस गरिएको हो ।

पौष्टिक तत्व

प्रोटिन ९५० चिल्लो पदार्थ ९५० कार्बोहाइड्रेट ९५० कच्चा रेसा ९५० खरानी ९५० १०.१९-१०.७४ ३.३०-४.४१ ६७.४७-७०.१२ १.४२- १.८९१.१५-१.३७

हावापानी तथा माटो

मध्य पहाडको बिभिन्न हावापानीमा लगाउन सकिन्छ । पानी नजम्ने मलिलो दोमट माटो यो जातको मकैको लागि उपयुक्त हुन्छ । गृष्म ऋतुमा यो जातको मकैले राम्रो उत्पादन दिन्छ ।

जमिनको तयारी

मकैको बढि उत्पादन लिनको लागि राम्रोसँग खनजोत गरेर माटो बुर्बुराउँदो

बनाउनुपर्छ । यसको लागी ३-४ पटक खनजोत गर्नुपर्छ। चिम्ट्याइलो

माटोमा १-२ पटक बढि जोत्नुपर्छ । मकै लगाउने बेलामा माटोमा प्रसस्त

चिस्यान हन पर्दछ । आजभोली बिना खनजोत मकै खेती गर्ने परिक्षणहरू

जमिनको तयारी

मकैको बढि उत्पादन लिनको लागि राम्रोसँग खनजोत गरेर माटो बुर्बुराउँदो बनाउनुपर्छ । यसको लागी ३-४ पटक खनजोत गर्नुपर्छ। चिम्ट्याइलो माटोमा १-२ पटक बढि जोत्नुपर्छ। मकै लगाउने बेलामा माटोमा प्रसस्त चिस्यान हुनु पर्दछ । आजभोली बिना खनजोत मकै खेती गर्ने परिक्षणहरू भैरहेका छन् । जसमा बाँझो जग्गामा मकै जोतेर छापो हाल्दा बढि उत्पादन दिएको पाइएको छ ।

मलखाद

जमिनको तयारी गर्दा ५०० देखि ७५० (२५ देखि ३० डोका) केजी गोबर वा कम्पोष्ट मल, ५ केजी युरिया, ६.५ केजी डिएपी र ३ केजी म्युरेट अफ पोटासका दरले हाल्नुपर्छ । त्यस्तै, पहिलो र दोश्रो गोडाइमा २.५ केजी प्रति रोपनीका दरले युरिया मल दिनुपर्छ ।

बीउ दर

सामान्य अबस्थामा बीउ दर १ केजी/रोपनी सिफारिस गरिएको छ तर फेद काछने किरा र गबारोको प्रकोप भएको ठाउँमा १.२५ केजी/रोपनी सिफारिस गरिन्छ ।

बीउ दर बीउको उमरक्ति र माटोको चिस्यानले पनि असर पार्छ । सुख्खा ठाउँमा केहि बढाउन सिफारिसा गरिन्छ साथै उमारशक्ति ८५ प्रतिशत भन्दा बढि भएको र रोगकीरा

नलागेको बीउ प्रयोग गर्नुपर्दछ ।

बीउ उपचार

मकैमा कालोपोके लगायतका रोगहरू र घुनकीराले बढि नोक्सानी पु¥याउने हुँदा बीउ उपचार गर्नुपर्छ ।

पोकेको लागी भाइटाभेक्स २०० धुलो २ ग्राम प्रति केजी बीउका दरले उपचार गर्नुपर्छ , त्यस्तै बीउ भण्डारण

गर्नेबेलामा कीराको लागि मालाथियन धुलो २ ग्राम प्रति केजी बीउका दरले उपचार गर्नुपर्दछ ।

रोप्ने समय

यो जातको मकै मध्यपहाडमा लगाईने हुँदा फाल्गुण १५ गतेदेखि चैत्र १५ गतेभित्र रोप्दा बढि उत्पादन दिन्छ । बीउ उम्रन पानीको आबस्यकता पर्ने हुँदा जमिनका चिस्यान हुन जरुरी हुन्छ । एक दुईपटक बर्षा हुनासाथ चिस्यान भएको मौका छोपी मकै छरीहाल्नुपर्छ।

लगाउने तरिका

मकै लगाउने बिभिन्न तरिकामध्य हलोको पछाडि रोप्ने र सिड ड्रिलको प्रयोग उपयुक्त पाइएका छन् । हलोको पछाडि रोप्दा एक सियो छोडेर एक बित्ताजती फरकमा बीउ खसाल्नुपर्छ र अन्तिममा एक रोपनीमा २५०० देखी २६५० बोट हुनेगरी राख्नपर्छ। सिड ड्रिलले रोप्दा एकपटकमा २ दाना पर्नेगरी लगाउने र पछि बेडाउने बेलामा १ बोट मात्र राख्ने गर्नुपर्छ ।

गोडमेल

मकैलाई रोपेको एक महिनामा झारपात हटाउन गोड्नुपर्छ । गोड्दा २.५ केजी प्रती रोपनिका दरले युरीया दिनुपर्छ । मकै घुंडासम्म आएपछि उकेरा दिनुपर्छ । उकोरा दिंदा पनि २.५ केजी युरीया बिरुवाको फेदमा राखेर उकेरा दिनुपर्छ ।

धानचमार हटाउने

मकैको भाले फूल धानचमार हो । यसमा भाले बीज चाहिनेभन्दा अत्याधिक बढि उत्पादन हुने गर्छ । एक धानचमारमा औषतमा २५०,००,००० परागकण (भाले बीज) उत्पादन हुन्छ जब पोथी फूल (जुंगा) को संख्या प्रति धोगा ३०० देखी ५०० हुन्छ । एउटा दाना बन्न एक मात्र परागकणको आबस्यकता पर्दछ । साथै परागकण अत्याधिक प्रोटिनयुक्त हुन्छ । परागकणले जुंगा फेला नपारे सबै पोषण खेर जाने हुन्छ । यसरी खेर जाने पोषण र पातमा उत्पादन भएको खाना संचय हुन सकेमा दाना

पुष्ठ हुने र संचित खानाले दानाको आकार बृद्धि हुने हुन्छ । त्यसैले धानचमार उपयुक्त समयमा हटाउन सके मकैको उत्पादनमा बृद्धि गर्न सकिन्छ

एक अध्ययनबाट धानचमार मात्र हटाउँदा २५ देखि ३० प्रतिशत उत्पादन बृद्धि भएको पाइएको छ । त्यस्तै धानचमार सँगै एउटा पात हटाउँदा १५ प्रतिशत उत्पादन बृद्धि भएको पाइएको छ । तर दुइवटा पात हटाउन्दा उत्पादन घटेको पाइएको छ । यसको कारण मकैको दाना पुष्ट हुन र दानामा खाना संचय हुन टुप्पाका पातको सबैभन्दा ठूलो भूमिका हुने र ती पातहरू हटेमा खाना बनाउने क्षमता पनि कमी हुन्छ ।

मकैमा ७५% धानचमार हटाउँदा सबैभन्दा बढी उत्पादन बृद्धि भएको पाइएको छ । तर प्रतिकुल अवस्थालाई मध्यनजर गरी ५०% मात्र हटाउन सिफारिस गरिएको छ । यसरी धानचमार हटाउँदा धानचमार पातबाट पुरै निस्केको तर परागकण नबनिसकेको अबस्थामा हटाउनुपर्छ । छिटो हटाउँदा पात पनि सैगै आउने डर हुन्छ तथा ढिलो हटाउँदा परागकण बनिसकेर यसबाट हुने लाभ नहुने हुन्छ ।

पाक्ने समय

यो जातको मकै १४० देखी १४५ दिनमा पाक्छ ।

कीरा ब्यबस्थापन

गहिरो जोतेर झारपात र ढोड नष्ट पार्ने साथै राम्रोसँग पाकेको मल प्रयोग गर्ने। फौजी कीराको प्रकोप भएमा२ मि.ली. डेसिस १ लिटर पानीमा हालेर छर्ने साथै गबारोको नियमित प्रकोप भएका ठाउँमा सेबिन ४.५ जी ६०० देखि ७०० ग्राम प्रति रोपनीका दरले बिउ छर्ने बेलामा छर्ने वा बिरुवामा प्रकोप देखिएमा गुबोमा २-३ दाना प्रति बोट हाल्नुपर्छ । खुम्रा, फेद काट्ने र धागे कीराको लागि १-१.५ केजी क्लोरोपाइरिफस (डरमेट) २.५ जी प्रति रोपनीको दरले छर्ने। बीउदर बढाएर छर्दा बिषादिको प्रयोग कम गर्न सकिन्छ । बीउ मकै भण्डारण गर्दा राम्रोसँग सुकाएर (चिस्यान १२ % भन्दा कम) राख्ने वा मेटल बिनमा राखेर एक चक्की सेल्फस राखि हावा

नछिर्ने गरी बन्द गर्ने ।

मकै थन्क्याउने

मकैलाइ राम्रोसँग पाकेपछि भाँच्नुपर्छ । भाँचेपछि राम्रोसँग सुकाएर कुन्यु वा सुली बनाई राख्न सकिन्छ । दुई देखि तीन महिनापछि मकैलाई छोडाएर राम्रोसँग सुकाई मेटल बिन वा सुपर ग्रेन ब्यागमा राखि हवा नछिर्नेगरी भण्डारण गर्नुपर्छ । चिसो र ओसिलो ठाउँमा राख्न हुन्न । सुपर ग्रेन ब्यागलाई अर्को बोराले मोडेर आगोले नभेट्ने ठाउँमा राख्नुपर्दछ ।

उत्पादन

क्रप कटको आधारमा मनकामना-६ को उत्पादन यसप्रकार छ ।

मकैकको जात बोटको उचाई बोट संख्या/रोपनी उत्पादन

मनकामना-६ २१५ सेमी १७०८

२ मनकामना-६ १९६ २११७

यो जातको मकैको उत्पादन क्षमता २५५ केजी प्रति रोपनी छ ।

बीउको उपलब्धता

यस जातको मकैको बीउ क्षेत्रीय कृषि अनुसन्धान केन्द, लुम्लेले प्रजनन् र मूलबीउ उत्पादन गरी बिक्रि बितरण गर्दै आएको छ । साथै बिभिन्न मकै बीउ उत्पादक समूहहरूमा उन्नत बीउ उत्पादन गर्दै आएको छ ।